NIE MÓWIĘ SZEPTEM GDY PYTAJĄ SKĄD JESTEM

Poniedziałek 25 września 2017 r.
Imieniny obchodzą Aurelia, Władysław, Kamil

Włodzimierz Wiśniewski

Wspomnienia z mojej działalności w ruchu oporu, zarówno w Lipnie i w powstaniu warszawskim, jak i z pobytu w obozach jenieckich oraz w armii Andersa we Włoszech i w Anglii.

Nadanie przez miasto tytułu Honorowego Obywatela Miasta Lipna jest dla mnie wielkim zaszczytem i wyróżnieniem. Dlatego chcę serdecznie podziękować Radzie Miasta, że oceniła wysoko moją działalność w ruchu oporu, zarówno podczas okupacji w Lipnie, jak i w Warszawie. Jestem lipnowiakiem, tu są moje i moich bliskich rodzinne strony. Tu kończyłem „małą maturę". Ojciec mój walczył w Legionach, został dwa razy ranny. To zmusiło go do powrotu do Jastrzębia. W 1920 r. zawarł związek małżeński z Marią Cis, której ojciec był handlowcem przy budowie linii kolejowej Toruń - Sierpc. W 1922 r. urodziła się córka Halina. Wkrótce Ojciec zostaje powołany do 33 Pułku Piechoty w Łomży, gdzie przechodzi na zawodowstwo. Pełnił służbę do czasu przejścia na emeryturę tj. do 1936 r. Powrócił wraz z Rodziną do Jastrzębia, gdzie po swoim Ojcu odziedziczył małe gospodarstwo rolne. W okresie służby w wojsku urodził się syn Tadeusz (1924 r.) i Włodzimierz (1927 r.) Lubił bardzo pracować społecznie, prowadził szkolenia wojskowe w gimnazjum, organizował zawody sportowe, a przede wszystkim w ramach P.O.W2organizował Kompanię Strzelców, z którą walczył w wojnie obronnej z Niemcami nad Bzurą. Po ucieczce z niewoli powrócił do Lipna, gdzie czekało go ciągłe ukrywanie się przed aresztowaniem przez Gestapo. Już w listopadzie przystąpił do organizowania Ruchu Oporu w ramach Polskiej Organizacji Zbrojnej. Na początku 1940 roku oddział liczył już kilkudziesięciu członków. Komendantem na powiat Lipno został mianowany Ojciec, a jego zastępcami Józef Sadowski, Bolesław Chojnicki oraz Czesław Luliński ze Skępego. Do konspiracji wciągnięta została cała nasza rodzina, a zwłaszcza siostra Halina, ja i brat Tadeusz. Każdy z nas miał określone zadania. W wykopanej piwnicy pod podłogą prowadzony był nasłuch radiowy, redagowane meldunki, rozkazy, informacje i ulotki, które rozprowadzane były przez nas do członków organizacji. Ciągle Niemcy prowadzili u nas rewizje i obserwacje. Na jesieni 1940 roku zostaliśmy wysiedleni z naszego gospodarstwa i zamieszkaliśmy w domu parafialnym w Summie. Tu odbywały się szkolenia oraz narady komendantów rejonowych z całego powiatu. Oprócz dużego zaangażowania w Ruchu Oporu siostry i brata powierzono mi podczas narad ciągłą obserwacje i meldowanie o podejrzanych osobach. W sierpniu 1942 roku ojciec zostaje aresztowany i wywieziony do Gestapo do Grudziądza. Po przekupieniu żandarmów ucieka z więzienia i dzięki członkom naszej organizacji pracujących w Urzędzie Miasta i Gminy Jastrzębie to jest Panów Giblewskiego i Chojnickiego otrzymaliśmy podrobione dokumenty na nazwisko Malinowscy. Udało się nam też dzięki organizacji dotrzeć do Warszawy. Na krótko zatrzymaliśmy się u rodziny, a następnie z polecenia Pana Różyckiego z Jastrzębia dostaliśmy schronienie u jego bratanka w majątku Leszczynka koło Warszawy. Na wiosnę 1943 roku ojciec z mamą otrzymali schronienie w domu opieki na Saskiej Kępie w Warszawie. Mnie przyjęto do Bursy przy ul. Senatorskiej. Była tu młodzież w wieku 13 - 17 lat pochodząca z terenów wschodnich kraju zajętych przez Rosjan oraz z Pomorza i Wielkopolski, których rodzice byli rozstrzelani, aresztowani lub wywiezieni do obozów koncentracyjnych. Bursa była bardzo dobrze zorganizowana konspiracyjnie w Ruchu Oporu. Wychowawcami byli podchorążowie z konspiracyjnych szkół oficerskich. Szkolono nas i przygotowywano do egzaminu do szkoły podoficerskiej. Tu składałem przysięgę w ramach Szarych Szeregów, a w marcu 1944 roku otrzymałem przydział do Batalionu Chrobry. Przyjąłem wówczas pseudonim „Szczerba". Każdy z wychowanków Bursy miał specjalne zadania do wykonania. W tym czasie w Warszawie odbywały się łapanki, rozstrzeliwania zakładników z podaniem nazwisk i wieku na rozwieszonych afiszach. Zadaniem moim było znakowanie ww. afiszy stemplem „Przez cierpienie i walkę do wielkiej niepodległej Polski", natomiast afisze z zarządzeniem władz zrywałem i dostarczałem wychowawcom. Na ulicy Elektoralnej mieściło się kasyno gry, do którego uczęszczali żołnierze oraz ludność niemiecka, a także szpicle - tajniacy obywatele polscy współpracujący z Niemcami. Moim zadaniem było śledzenie agenta, o której wchodzi i z kim wychodzi. Dane te przekazywałem dowództwu Kedywu, którego pluton egzekucyjny rozstrzelał na ul. Senatorskiej w pobliżu kapliczki św. Antoniego. Poza tym dostarczałem rozkazy i meldunki do wskazanych punktów konspiracyjnych, rozrzucałem ulotki z tramwajów i wysokich budynków, roznosiłem listy przemycane do kraju z zagranicy. W czerwcu 1944 roku przeniesiono mnie wraz kilkoma kolegami do innej Bursy przy ul. Siennej 87, w której młodzież również brała czynny udział w konspiracji. 1-go sierpnia 1944 roku naznaczono nam egzamin do szkoły podoficerskiej. Jak się później okazało na ten dzień zostało wyznaczone na godz. 17 rozpoczęcie powstania wWarszawie. Nasza Bursa przeznaczona była jako miejsce rozpoczęcia akcji przez Kompanię por. Cordy Batalionu Chrobry. Przydzielono mnie do drużyny butelkarzy, której zadaniem było rzucanie butelek z płynem zapalającym na pojazdy i czołgi przejeżdżające ulicą Żelazną. W pierwszych dniach Powstania brałem udział w ataku na Pocztę Główną Towarową, mleczarnię na Krochmalnej, zanosiłem meldunki do Dowództwa Batalionu Chrobry, który po zdobyciu posterunku Żandarmerii „Nord Wache", na ulicy Żelaznej, zdobył Browar Haberbuscha na ul. Grzybowskiej. Uczestniczyłem również w akcji na Komisariat Policji Granatowej na ul. Ciepłej, skąd po jego zdobyciu zabraliśmy umundurowanie, w którym nasza kompania walczyła podczas powstania. Rozkazem dowództwa Batalionu było dołączenie naszej kompanii do pozostałych kompanii, których celem były akcje na Starówce. Mimo naszych prób nie udało się nam dołączyć ponieważ Starówka była już okrążona przez Niemców. Przydzielono nas do powstającego Batalionu Szturmowego kpt. Ruma, w którym walczyłem do końca Powstania. Brałem udział w walkach broniąc barykady na ul. Waliców, w zdobyciu Banku Gospodarstwa Krajowego oraz w zdobyciu Hali Mirowskiej, którą mieliśmy utrzymać jak najdłużej, tak aby oddziały ze Starówki mogły się wycofać utworzonym korytarzem z Placu Bankowego do Śródmieścia. Akcja ta, na skutek silnego ostrzału prowadzonego przez Niemców nie udała się. Największe straty poniósł nasz Batalion, który schronił się na odpoczynek w „Pasażu Simonsa", który został zbombardowany, a w jego gruzach zginęło około 200 żołnierzy tj. 213 stanu Batalionu. Około 15 września Kompania Cordy, w której walczyłem, dostała rozkaz obsadzenia Placu Grzybowskiego. Zadaniem naszym była obrona Placu przed atakami Niemców od strony Placu Żelaznej Bramy i Ogrodu Saskiego. Mimo kilkakrotnych ataków udało się nam obronić placówkę, a tym samym uniemożliwić Niemcom zajęcie Śródmieścia. Podczas zrzutów z kukuruźników radzieckich udało się nam zdobyć jeden z rusznicą przeciwpancerną oraz jeden z żywnością z kaszą i wędzonką. 2 października podpisana kapitulacja nakazywała zaprzestanie walk o godz. 6. Dowódca placówki polecił mi abym wyszedł na Plac by ocenić sytuację. W tym czasie pocisk moździerzowy uderzył w balkon, pod którym się skryłem. Po wybuchu pocisku spadła mi na głowę balustrada z tablicą reklamową rozcinając mi głowę i wybijając dwa zęby. Na krótko straciłem przytomność, a opatrunek założono mi w punkcie sanitarnym przy Ul. Próżnej bandażując całą głowę. Zalecono nam przygotować się do wymarszu do niewoli. Wymarsz naszej kompanii naznaczono na 5 października. Szliśmy całą kolumną ulicami Grzybowską, Leszno na Plac Kercelego, gdzie pod nadzorem żandarmerii oddawaliśmy resztki broni. Dalej skierowano nas ul. Wolską w kierunku Ożarowa. Idąc drogą ludność oklaskiwała nas, wystawiała kosze z jabłkami i cebulą. W Ożarowie zakwaterowano nas w byłej Fabryce Kabli. Po spędzonej nocy na posadzce betonowej rano załadowano nas po kilkudziesięciu do wagonów towarowych z małym zakratowanym okienkiem. Jechaliśmy chyba dwie doby nie wiedząc gdzie. Co kilka godzin kierowano nas na bocznicę, by przepuścić pociągi wojskowe. Wtedy otwierano nam drzwi by można było skorzystać z załatwienia swoich potrzeb lub by napić się wody, którą przynosiła nam miejscowa ludność. W nocy dotarliśmy do stacji z napisem LAMSDORF. Czułem się bardzo źle. Rana na głowie ropiała, koledzy mówili, że mdlałem. Rano otworzono nam drzwi wagonu, ustawiono w kolumny i maszerując przez wioskę szliśmy nie wiedząc dokąd. Miejscowa ludność krzyczała „Polnischen Schweinen”, pluła na nas i rzucała w nas kamieniami. Kiedy dochodziliśmy do obozu poczułem się źle, przewróciłem się do rowu z wodą. Eskortujący nas żandarmi polecili moim kolegom wydostać mnie z rowu i prowadzić do obozu. Pierwszą noc nie wolno nam było wchodzić do baraku. Rano skierowano nas do szczegółowej rewizji, zabrano nam dokumenty i wartościowe przedmioty, nadawano numery jenieckie, strzyżono, a rozbierając nas dokonywano oględzin ciała. Widząc, że mam zabandażowaną głowę skierowano mnie do izby sanitarnej, gdzie lekarzem był polski oficer, uczestnik kampanii wrześniowej z 1939 roku. Dzięki niemu, który zaopiekował się mną przez trzy dni szybko doszedłem do siebie. Baraki, w których mieszkaliśmy były zawszone i z pluskwami, które najbardziej dokuczały nam w nocy spadając z sufitu na prycze. Z baraków nie można było wychodzić ponieważ zamykane były na noc. Wyżywienie było podłe. Rano na sześć osób dostawaliśmy bochenek chleba z odrobiną margaryny i marmolada na obiad około pół litra zupy z brukwi i z ziemniaków, czasem z kawałkiem mięsa z kością. Na kolację herbatę z ziół i nieraz chleb. Warunki sanitarne były straszne. Latryny były wykopane w ziemi i ogrodzone barierką, by nie wpaść do dołu. Tylko z zimnej wody korzystać można było rano. Codziennie wieczorem odbywał się tak zwany apel, na którym liczono nas. Apel niejednokrotnie trwał po dwie godziny, a my musieliśmy stać na deszczu i chłodzie. 20 października wytypowano około 100 jeńców (w tym również i mnie) i maszerując udaliśmy się na stację kolejową, skąd wagonami towarowymi wywieziono nas do obozu jenieckiego Markt Pongau Stalag XVlllc w Austrii. Obóz zlokalizowany był w Tyrolu miedzy Salzburgiem a Innsbruckiem. Warunki obozowe były znacznie lepsze niż w Lamsdorfie. Nasz sektor znajdował się pomiędzy sektorami amerykańskim i francuskim. Ponieważ jeńcy w tych sektorach byli już dobrze zorganizowani, otrzymywali oni paczki od PCK z Genewy. Pomagali nam przerzucając jedzenie przez ogrodzenie. Mimo, że zgodnie z Konwencją Genewską która zakazywała zatrudniać jeńców poza obozem wywożono nas do odśnieżania dróg po przejściu lawin, do budowy sztolni w mieście Kaprun, a po nalotach alianckich, do odgruzowywania miasta Salzburg. Często sami zgłaszaliśmy się do prac poza obozem, wiedząc, że można dostać dodatkowe jedzenie. Po miesięcznym pobycie w obozie nadeszły dla nas paczki z PCK z mlekiem w proszku, czekoladą, sucharami i papierosami, które zamieniałem z jeńcami rosyjskimi na chleb. Sprzedałem im też dwa zegarki, które udało mi się ukryć podczas rewizji. Dotarła do mnie również paczka od siostry Haliny z Lipna (adresowana do obozu w Lamsdorfie). Około 5 maja 1945 roku obóz został oswobodzony przez wojska amerykańskie. Zaczęto nas stopniowo lepiej odżywiać, dostaliśmy nowe umundurowanie, chodziliśmy na spacery, organizowane były zawody sportowe. Do obozu przyjechał przedstawiciel Rządu Warszawskiego namawiając nas do powrotu do kraju. Większość z nas powstańców wiedząc o szykanach jakie spotkały powracających do kraju odmówiła powrotu i decydowała się do wyjazdu do Armii Andersa we Włoszech. 1-go sierpnia będąc jeszcze na terenie obozu uczciliśmy pierwszą rocznicę wybuchu Powstania paląc ognisko, śpiewając piosenki powstańcze, wspominając nieżyjących kolegów. 2-go sierpnia przyjechała po nas kolumna samochodów i przez przełęcz Brennerską dotarliśmy do Ancony, gdzie mieściło się dowództwo Polskiego Korpusu. Tam otrzymałem przydział do 2 Warszawskiej Dywizji Pancernej w Maceracie, a następnie do 66 Batalionu Piechoty w Castel Raimondo koło Camerino. Tak zakończył się tragiczny, pierwszy etap młodzieńczego wieku i rozłąki z Rodziną. Po przyjeździe do obozu, w którym rozlokowany był 66 Batalion dostałem przydział do 2-giej Kompanii dowodzonej przez kpt. Horocha, oficera frontowego. Na następny dzień skierowany zostałem do adwentury, gdzie otrzymałem cały ekwipunek żołnierza wraz z książeczką wojskową tzw. PAY BOOK z wpisem o przeprowadzonych badaniach lekarskich. Przez następne dni przeszedłem pierwsze przeszkolenie, począwszy od musztry wojskowej aż do obsługi broni. 15 sierpnia, w Dniu Wojska Polskiego i zakończenia działań wojennych we Włoszech brałem udział, pod Loretto, w defiladzie, gdzie jadąc na „cariersie" z bronią, oddawałem honory dowództwu 2. Korpusu z Gen. Andersem oraz dowódcom alianckim. Przez następne kilka tygodni uczestniczyłem w ćwiczeniach dywizji. Ukończyłem w miejscowości Sanse Polcro kurs na kierowców, a po zdaniu egzaminu otrzymałem prawo jazdy na prowadzenie samochodów ciężarowych. Za dobre wyniki szkoleń w jakich uczestniczyłem zostałem skierowany do szkoły podoficerskiej w miejscowości Lanciano, do willi której właścicielem był włoski dyktator Mussolini. Na 94 elewów uzyskałem 5 lokatę otrzymując stopień starszego strzelca z podwyższeniem żołdu do 15 szylingów tygodniowo. Muszę jeszcze powrócić do czasu powstania, do akcji na Hale Mirowską, gdzie po dramatycznej walce por. Corda wystąpił do dowódcy powstania gen. Montera o nadanie mi Krzyża Walecznych i awans na starszego strzelca. Ponieważ idąc do niewoli nie wiedziałem czy wniosek został zatwierdzony podałem, że posiadam stopień strzelca. Będąc jednym z młodszych żołnierzy zostałem przyjęty do Związku Harcerstwa Polskiego, a przyrzeczenie składałem na cmentarzu Monte Casino w dniu 21 grudnia 1945 r. Uczestniczyłem w organizowanych wycieczkach do Rzymu, zwiedzając Bazylikę św. Pawła i św. Piotra, katakumby watykańskie, kaplicę trzech fontann, Forum Romanum, Colosseum wiele innych zabytków w kilku miastach Włoch. W 1946 r. Rząd Brytyjski uznał oficjalnie Rząd Polski, tym samym Armia Andersa musiała być rozwiązana. Z kraju przybył przedstawiciel Rządu namawiając nas do powrotu. Tak jak wcześniej bojąc się szykanów po powrocie większość z nas powstańców zdecydowała się wyjechać do Anglii, do Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia, będąc żołnierzami Armii Brytyjskiej. Wyjazd do Anglii nastąpił 15 sierpnia 1946 r. z Neapolu statkiem handlowym Ormondo, na którego pokładzie zmieściło się około 1200 żołnierzy. Spaliśmy w hamakach płynąc Morzem Śródziemnym przez Cieśninę Gibraltarską, Kanałem La Manche do portu w Southampton w południowej Anglii. Zatrzymaliśmy się jeszcze w porcie Ceuta zabierając jeszcze około 100 żołnierzy angielskich. Po przypłynięciu do Anglii przewieziono nas pociągiem do miasta Boston, w prowincji Lincoln, a wkrótce do New Castel na pograniczu ze Szkocją. Składano nam różne propozycje, z wstąpieniem do Armii Brytyjskiej z możliwością otrzymania obywatelstwa angielskiego, do Legii Cudzoziemskiej oraz na wyjazd do Ameryki Północnej i Południowej. Postanowiłem napisać pierwszy list do rodziny w Jastrzębiu. Otrzymałem odpowiedź i dowiedziałem się o tragicznej śmierci ojca, który po zajęciu Pragi przez Wojsko Polskie wcielony został do II-glej Armii Wojska i zginął podczas aresztowania przez NKWD pod Legnicą. Mając powyższe na uwadze postanowiłem wracać do kraju zgłaszając się do Ambasady Polskiej w Londynie. W dniu 17 maja 1947 r. zostałem zdemobilizowany i skreślony z ewidencji Polskich Sił Zbrojnych na uchodźctwie podległej Armii Brytyjskiej. Zostałem skierowany do magazynu odzieżowego, gdzie mogłem wybrać sobie ubranie cywilne łącznie z obuwiem. Wyjazd do kraju nastąpił statkiem pasażerskim Marina Rayen z portu Glasgow w dniu 22 maja 1947 r. Żegnała nas szkocka orkiestra wojskowa grając „Góralu czy ci nie żal". Do portu w Gdańsku przypłynąłem 26 maja. Po zejściu ze statku zostaliśmy otoczeni przez wojsko i eskortowano nas by nie mieć kontaktu z ludnością. W hangarze portowym przeszliśmy szczegółową rewizję, podczas której zabrano nam pisma emigracyjne oraz odznaki wojskowe. Otrzymałem bilet kolejowy uprawniający mnie do przejazdu do Lipna, gdzie w Jastrzębiu czekała na mnie cała rodzina. Zgodnie z poleceniem władz zgłosiłem się do Komisariatu Milicji w Lipnie, gdzie nakazano mi się stawiać raz w tygodniu przez miesiąc oraz zgłoszenie do rejestracji w RKU we Włocławku. W roku 1948 ukończyłem w Lipnie małą maturę, a w 1951 Liceum Wodno - Melioracyjne w Gdańsku otrzymując tytuł technika oraz nakaz pracy w Oddziale Państwowego Instytutu Hydrologicznego w Słupsku. Do zakresu moich prac należało prowadzenie pomiarów objętości przepływu wody w rzekach przy różnych stanach, sondowanie głębokości jezior, budowa wodowskazów oraz badanie wód gruntowych. Przez kilka miesięcy byłem kierownikiem Stacji Hydrologicznej w Tczewie, skąd na moją prośbę w 1955 r. przeniosłem się do Państwowego Instytutu Hydrologicznego w Warszawie. W Warszawie otrzymałem zakaz zameldowania się, co zmusiło mnie do zameldowania się u rodziny w Grodzisku, a możliwość meldunku w Warszawie otrzymałem dopiero w 1956 r. W 1961 roku ucząc się na studiach zaocznych na Wydziale Melioracji Wodnych na SGGW uzyskałem dyplom inżyniera melioracji ze specjalnością budowli małych cieków. W Instytucie pracowałem na różnych stanowiskach kierowniczych przez 42 lata. Na emeryturę przeszedłem w 1992 r. W roku 1959 zawarłem związek małżeński z Janiną Czarnopyś z Tomaszowa Lubelskiego, która studiując na Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej W Lublinie przeniosła się na Wydział Fizyki na Uniwersytecie w Warszawie, uzyskując w 1962 r. tytuł magistra fizyki. Zona pracując przez 36 lat w Zakładzie Atmosfery Instytutu Metrologii i Gospodarki Wodnej na stanowisku Głównego Specjalisty w 1999 r. przeszła na emeryturę. W 1962 r. urodził się nam syn, który ukończył Politechnikę Warszawską na Wydziale Samochodów i Maszyn Roboczych uzyskując tytuł inż. Mechanika. Mamy jednego wnuka, studenta na wydziale Logistyki. W latach 1974 - 1976 władze państwowe wyraziły zgodę na organizowanie się w środowiska żołnierzy walczących z okupantem w Ruchu Oporu. Oprócz dotychczasowego ZBOWiD-u powstał Światowy Związek Żołnierzy AK oraz Związek Powstańców Warszawy. W związkach tych powstały koła zrzeszające żołnierzy walczących w tych samych oddziałach. Jestem aktywnym członkiem obu Związków, których żołnierze batalionu Chrobry I walczyli na Woli, Starówce, Śródmieściu i na Czerniakowie. Zapraszany jestem do Muzeum Powstania na spotkania z młodzieżą przedstawiając moją działalność w konspiracji w Powstaniu, z pobytu w niewoli i w Armii Andersa oraz w Polskich Siłach Zbrojnych na zachodzie. Jestem kombatantem i weteranem Walk o Niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej oraz otrzymałem symboliczną odznakę Weterana Brytyjskiego wręczoną przez Ambasadę Brytyjską w Warszawie. Posiadam kilkanaście odznaczeń, w tym Krzyż Armii Krajowej i Medal Wojska przyznane przez Rząd Polski będący na emigracji. Posiadam Odznakę Syna Pułku, Złotą Syrenkę za zasługi dla Miasta Stołecznego Warszawy oraz wiele odznak i dyplomów z pracy zawodowej w Instytucie.

Przedstawiłem tak długi życiorys, ponieważ w Internecie jest on niepełny i nie opisuje całej mojej działalności. Włodzimierz Wiśniewski

http://www.umlipno.pl/pl,page,bud%C5%BCet_partycypacyjny_dla_gminy_miasta_lipna_2018,326.htmlhttp://umlipno.pl/userfiles//1procent%20do%20zakładki.pdfhttps://www.youtube.com/watch?v=DOmBWjJX7WE&feature=youtu.behttp://umlipno.pl/pl,news2,rewitalizujemy_lipno_–_konsultacje_spoleczne,2954.html#tresc_stronyhttp://umlipno.pl/userfiles/Ambulans krew.pdfhttps://www.youtube.com/watch?v=pFnwjGeNvq0&feature=youtu.behttp://um-lipno.esog.pl/http://www.umlipno.pl/pl,page,szlak_turystyki_pieszej,120.htmlhttps://www.youtube.com/watch?v=OBy53FejKvAhttp://www.umlipno.pl/pl,page,partnerzy_lipnowskiej_karty_duzej_rodziny_i_karty_seniora,269.htmlhttp://mlipno.e-mapa.net/http://www.facebook.com/urzad.miejskiwlipniehttp://umlipno.pl/userfiles//salaślubów.jpghttp://www.umlipno.pl/pl,news2,teraz_zbieramy_nakretki_dla_nikoli,1830.htmlhttp://www.niebieskalinia.kujawsko-pomorskie.pl/kujawsko-pomorska-niebieska-linia,2,l1.htmlhttp://umlipno.pl/pl,page,kujawsko-pomorski_fundusz_pozyczkowy,180.htmlhttp://www.ofertyinwestycyjne.pl/js/oferty/184.htmlhttp://www.indexfirm.pl/gablota/miasto/1631/LIPNOhttp://www.rekultywacja.kujawsko-pomorskie.pl/http://www.umlipno.pl/download/1240304003-lipno.swfhttp://http://http://